çor häm şäxes

Bez härvakıt zaman yogıntısında yaşäsäk tä, il häm şähär tarixında ähämiyatle urın alıp torgan konkret kazanışlar aerım şäxeslär belän bäyle. Gölsabira Mäxmüt kızı XÄKİMOVA da Çallı öçen bik möhim bulgan mäsälälärne xäl itkändä üz süzen äytä häm şunı ütkärä algan siräk xatın-kızlarnıñ berse.

Ul Çallıga 1973 elda Minzälädän, şul çor telendä äytsäk, partiya kuşuı buença kilä. häm ozak ellar şähär başkarma komitetı citäkçese urınbasarı bulıp eşli. Laeklı yalga çıkkaç, Gölsabira xanım distä ellar dävamında Kartinalar galereyasen citäkläde. Anıñ biografiyasennän tagın ber kızıklı ştrix – Böek Vatan sugışında hälak buluçılar istälegenä kuelgan häykälne tanılgan rässam-sınçı İldar Xanov Gölsabira xanım obrazına tayanıp icat itä.

Şuşı könnärdä 85 yaşen tutırgan yubilyar belän bez Çallı häm Minzälä turında, egermençe gasırnıñ mixnätle häm xikmätle elları turında söyläşep utırdık.

– Bu ike şähärneñ tarixı bergä, – dip söyläp kitte ul, – Çallı elek Minzälä öyazenä kergän. Kazanga cıenabızmı, Permgäme – bezneñ yul Çallı arkılı uza. Minzälädän Çallıga baru öçen urman arkılı at yulı salıngan. Şähärgä kilep kergändä Orlovka bistäseneñ çirkäve kürenep tora ide. Çallınıñ pristannäre, paroxodları küñelgä şulkadär yakın bulıp señep kalgannar...

 Bez keçkenä vakıtlarda uk Minzälä iñ muzıkal şähärlärneñ berse ide. Bezneñ ätkäy Tatarstanda bilgele muzıkant, üz initsiativası belän küp şähärlärdä, rayon üzäklärendä tınlı orkestrlar oeştırıp yörde. Bezne dä üze belän ala ide. 1930-37 ellarda böten tirä-yunne – Alabuga, Mojga, Saba, Kukmara yakların äylänep kayttık. Miña ul çaklarda un gına yaşlär çaması bulgandır. Ämma üzem inde säxnädän töşmim. Cırlıym-biim. Mojga şähäreneñ Pionerlar yortında balalar belän Mäskäüneñ Zur däülät teatrınnan kilgän irle-xatınlı biyuçelär (balet ostaları) şögıllänä ide. Soñınnan gına beldem, alarnı, xalık doşmanı dip, provintsiyagä «sörgän» bulgannar ikän. Menä şular mine üzläre yanına Mäskäügä çakırdılar. Sin, hiçşiksez, biyuçe bulırga tieş, didelär. Şul xıyal gomer bue küñeldän kitmäde minem.

– Ä anı tormışka aşırırga närsä komaçauladı?

– Berdän, ätineñ Mäskäügä cibäräse kilmäde, ul mine üze kebek skripkaçı itep kürä ide. İkençedän, sugış ta komaçaulagandır. «Yuk-bar» uylarnı çitkä kuıp, Minzälä pedagogiya uçiliçesına kerergä turı kilde. Uçiliçenı tämamlagaç, Minzäläneñ Vaxitov isemendäge mäktäbendä ukıta başladım. 17 yaşemdä min inde rus tele, ädäbiyatı, cır, fizkultura kebek berniçä predmet alıp bara, östävenä äle pionervojatıy bulıp ta eşli idem. Direktorıbız Mäxmüdä apa Mäcitova tora-bara xärbi äzerlek däreslären dä miña ışanıp tapşırdı. Mäxmüdä apa Musa Cälil belän bik yakın duslar ide.

– Musa Cälil digännän, Sez bit anıñ üzen kürep belgän keşe. Nindi bulıp isegezdä kalgan geroy-şagıyr? Yugıysä, soñgı vakıtta anıñ xakında törle fikerlär işetergä turı kilde.

– Kursk şähärendäge politmäktäpne, sugış başlangaç, Minzälägä küçerdelär. Musa Cälil menä şunda ukıdı. Vakıtın buşka sarıf itmäde Musa: avıllarga çıktı, xalık belän oçraştı. Säxnädän üzeneñ yalkınlı şigırlären ukıdı. Musanıñ şigırlären dä, üzen dä bik yaratalar ide. «Niçek inde bez anı sugışka cibäräbez, – dip söyläşälär. – Ä ülsä…» «Yuk, Musa ülä torgan keşe tügel.» Soñgı könne bez Mäxmüdä apalarga Musanı ozatu mäclesenä cıeldık. Mäxmüdä apa bäräñge peşerde. Musanıñ şinele bik ozın ide. Bez Mäxmüdä apanıñ kızı İnşär belän şinelne kıskartıp birdek. Avıl keşeläre Musaga cılı biyaläy, oekbaşlar bäyläp cibärgännär ide.

Minzälälelär Musa Cälilneñ xıyanätçe buluına berkayçan da ışanmas. Annarı, bez bit barıbız da patriotizm ruxında tärbiyalängän keşelär. Kommunistik ideologiya bik köçle ide bit ul zamannarda. Xäzer menä sugış elların iskä alıp utıram – Minzälä rayonınıñ 40 kolxozın cäyaüläp 4 märtäbä urap çıkkanmın ikän...

– Sez Minzälädä komsomol sekretare bulıp eşlädegezme?

– Komsomol sekretare, rayon komitetınıñ propaganda häm agitatsiya bülege citäkçese, soñrak – raykomnıñ 3nçe sekretare... Obkomnıñ berençe sekretare Tabeev mine Çallıga eşkä küçärgä dimlägändä, bezneñ Minzälädä mädäniyat ta, sängat tä yugarı däräcädä ide. Bu – 1973 el. Çallıda äle tözeleş başlanıp kına kilä.

– Ä Çallıda Sezgä nindi vazıyfa täkdim ittelär?

– Şähär sovetı başkarma komitetı belän Rinat Gıyläcev citäkçelek itä ide. Min anıñ urınbasarı bulıp eşlädem. Mägarif, sälamätlek saklau, mädäniyat, militsiya, prokuratura, sud kebek administrativ organnar, sport – barısı da minem karamakta ide. häm härtörle komissiyalär...

– Ä şuşı Sez citäklägän tarmaklarga igtibar bar ideme?

– Niçek kenä äle... Partiyaneñ şähär komitetı berençe sekretare Räis Belyaev kiñäşmä cıya – berençe yartısında tözeleş turında süz barsa, ikençe yartısında ya mädäniyat, ya sängat, ya sotsial mäsälälär kütärelä.

Bezneñ iñ töp burıçlarnıñ berse – ul Çallı keşesendä şähärne häm KAMAZnı yaratu xise tärbiyaläü ide. Ä bu ber dä ansat eş tügel. Çönki xalık böten “mir”dän cıelgan. Äytik, şul uk ukrainnar – alar bit bik möstäkıyl keşelär. häm sin şularnı Tatarstan, KAMAZ yagına “borırga” tieş.

Niçek kenä bulmasın, bez kamazlılarda ruxi kütärenkelek, patriotizm uyata aldık, dip uylıym min. Kiç belän tulay torakka barıp keräseñ – kızıl poçmaktan cır-muzıka tavışı işetelä. Bu – üzeşçännär cır bäygesenä äzerlänälär...

Zur tözeleş başlangan şähärne torak yortlar gına tügel, mädäniyat sarayları, poliklinikalar, kitapxanälär, sport uçrejdenieläre belän täemin itü ixtıyacı tudı. Anda da situatsiyadän çıgu yulın taptık. Predpriyatie citäkçese torak yort tözergä cir sorap möräcägat itsä, berençe katın kitapxanägä biräseñ dip şart kuyabız. Muzıka mäktäplären, poliklinikalarnı şul räveşle torak yortlarga urnaştırdık.

Kartinalar galereyase öçen min yaña tözelep kilgän 3/01 yortın soradım. Yort säüdä tarmagın da kızıktırırlık ide – şuña kürä citäkçe dairädä xäyran zur bäxäs kuptı. Säüdä buença cavaplı citäkçelärneñ berse Ravil Şihapoviç Nuriäxmätov belän yakın duslar, ämma bu oçrakta ikebez ike yakta. “Sin bit Minzälä keşese, – dim, – ras min äytkän, tik kenä tor inde…”

Galereyane cihazlaganda bezgä Kazan däülät muzee citäkçese Yuriy Petrov yardäm itte. Berençe kürgäzmä ük bik citdi – 14-15nçe gasır rässamnarı icatı. Annarı başka gasırlarga küçtek. Kürgäzmälär sorap, Tretyakov galereyasenä, Ostankino muzeena möräcägat ittek. Gozerebezne kire kakmıylar ide. Çallı balaları yugarı däräcädäge sängat äsärlären karap üste. Kartinalar galereyase Çallı rässamnarın üsterü öçen dä yaxşı cirlek buldı. Bezdä dä İldar Xanov kebek original rässamnar “tudı”.

– Gölsabira apa, Mäñgelek ut yanındagı häykälne icat itkändä İldar Xanov ni öçen näk menä Sezneñ obrazga tuktaldı ikän?

– Min dä äyttem inde anı. Betkän idemeni Çallıda maturrak xatın-kızlar, didem (elmaya – R.G.). Ul bu xakta miña soñınnan gına äytte. Xäer, eş anda tügel. Bu häykälneñ tarixı gacäep. häykäl näk 3 ay digändä tözelde. Ul ellarda mondıy “citezlekne” barı tik Çallıda gına kürergä mömkin ide. Monda Räis Belyaev, Biktimer Möräsovlarnıñ da öleşe zur. İldar Xanovnıñ xezmäte  bäyaläp betergesez.

Min häykälne açu tantanası öçen Näcip Cihanovtan maxsus muzıka yazdırgan idem. Ul inde, mögaen, yugalgandır...

– Bügen KAMAZ da iktisadıy yaktan avır çor kiçerä. Şähär dä änä, monoşähärlärneñ berse bularak, yardämgä moxtac dip tabıldı. Bu Sez kuygan xezmätneñ yukka çıguı kebek...

– Yuk, bez tözegän tormışnıñ nigeze äle isän. Çallıda ber kitapxanä, ber mädäniyat yortı, ber muzıka mäktäbe yabılmadı. Xäyrullin, Kupriyanov, Şakirov kebek tanılgan tabiblarnıñ balaları bügen barısı da Çallıda häm äti-äniläreneñ eşen laeklı dävam itälär. Bu da kürsätkeç.

Annarı, bügenge şähär citäkçeläre alıp bargan ideologiya da bezneñ eşneñ dävamı bit. Çallı Rossiya külämendä iñ zamança, matur häm, kaysı gına tarmaknı alsañ da, aldıngı şähärlärneñ berse. Şähärdä KAMAZ tözüçelärgä, sugış häm tıl veterannarına igtibar zur.

– Ä Sezgä, Gölsabira apa?

– Şul isäptän miña da.

– Çınnan da, igtibarga moxtac bulgan ber avır vakıtıgıznı iskä töşerik äle...

– Biş el elek mindä yaman şeş taptılar. Çallıda operatsiya yasap karagannan soñ, Kazanga onkologiya dispanserına cibärdelär. Tabiblarnıñ tel töbennän añlap toram – ömet yuk. İrtägä Kazanga kitäse  könne kiçtän Mintimer Şäripoviçnıñ öenä şaltırattım. (Bez anıñ belän Minzälädä bergä eşlägän idek.) “Mintimer, dim, şundıy-şundıy xäl. Äzräk yardäm itä almassıñmı?” İkençe könne dispanserda minem yanga ber törkem tabiblar kilep kerde. Karadılar, tikşerdelär, konsiliumnar cıydılar. Şul konsiliumnarnıñ bersenä mine dä çakırdılar. Çäçemä priçeska yasadım da kittem. «Operatsiya yasarga bula, Gölsabira Mäxmütovna, – dilär, – ämma anıñ niçek tämamlanaçagı bilgesez... Şanslar zur tügel». «Yasagız, – didem. – Yardäm itä alasız ikän, räxmät. Yuk ikän, dimäk, şulay yazgan».

Şunnan soñ inde näk biş el vakıt uzdı. Min bügen Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievkä, xirurg İldar Ähiullinga, baş tabib Röstäm  Xäsänovka bik räxmätle...

– Bügenge tormışıgız niçek, Gölsabira apa?

– Naçar dip äytä almıym. Onıgım belän bergä yaşibez. Ul militsiyadä eşli. Tagın ni äytim? Menä soñgı artulardan soñ nihayat 10 meñ sum pensiya ala başladım.

– Sezneke kebek vazıyfalar başkargan keşelär xäzer 20-30ar meñ sum belän pensiyagä çıga...

–            Bez şundıy çorga turı kildek inde. Xäzer min baylarnıñ yort-cirlären isem kitep karap ütäm. Bezneñ zamanda andıy uk aerma yuk ide bit. Gadelsezlek bulsa da, ul bu däräcädä ük bulmagandır. Fatir, balalar bakçası kebek xalık öçen möhim mäsälälärne xäl itkändä, min üzem gadel bulırga tırışa idem.

Bügen mine avtobusta tanıp, “Sez miña yardäm itkän idegez”, dip kilep endäşüçelär küp. Yardäm itä alganmın ikän, bik äybät. Kemneder räncetkänmen ikän (eş vakıtında anısı da bulırga mömkin), gafu itsennär. Tik şunısı xak: min berkayçan da eş urınınnan faydalanıp, baylık cıymadım. häm anısı öçen ükenmim dä. Ämma şulay da ber ükeneçem bar. Partiyagä, eşkä artık birelep kitep, gailäne igtibarsızrak kaldırganmın. Balalar belän şögıllänergä, alarnıñ söeneç-köeneçläre belän yaşärgä vakıt taba almaganmın. Tormışnıñ şuşı matur, mägnäle ber yagın gel kürmi kalganmın. “Gölsabiranı anı partiya bozdı”, – di torgan ide bezneñ äni. Süzlärendä xaklık bulgan, küräseñ. Şuña da min gazeta ukuçılarga gap-gadi xatın-kız bäxete telim.

– Tugan könegez belän Sezne, Gölsabira apa. Üzegezgä dä, yakınnarıgızga da sälamätlek häm imin tormışlar nasıyp bulsın!