Cimleklär elep, alarga avır kışnı isän-sau uzdırıp cibärergä yardäm itäbez. Alarnıñ xäräkätlären küzätep torganda östävenä üzebez dä zur estetik läzzät alabız.
Cimleklär kuelgan mäydançıklarda, yaki alar tiräsendä nindi koşlar päyda bulırga mömkin soñ: zur pesnäk, kük pesnäk, körtlek, kük kügärçen, kozgın, çıpçıklar, şulay uk Kızıl kitapka kertelgän kügelcem tukran, ak yabalak, ozın koyrıklı yabalaklarnı kürergä bula, ä kayber ellarda ak koyrıklı diñgez börkete, karçıga (podorlik bolşoy) da oçıp kuna.
Cimleklär yanına küpläp kilüçelär, mögaen, pesnäklärder. Katlaulı korılmalarga tiz genä iyaläşä almasalar da, çıpçıklar da kürengäli. Kük kügärçennär konstruktsiyaläre buença üzlärenä bötenläy turı kilmi torgan (mäsälän, söt paketları) cimleklär yanına da kilälär. Kügärçennärneñ cimlekkä oçu tişege aşa kilü yulların ezlärgä mataşuları kızıklı. Koşlar täpiläre belän tişek çitenä yabışalar häm, tigezlekne saklau öçen, kanatları belän eş-eş cilpenep, cimlekkä kunaklarga tırışalar. Sorı kozgınnar azık salıngan söt paketların ertalar. Tukrannar gadäti häm daimi kilüçelär. Kayvakıt alar, härkaysı üzençä, orlık çuku öçen caylırak daimi urın äzerlilär. Karabüreklär turında ädäbiyatta bu koşlar cimleklärdän gadäti faydalanuçılar dip yazılgan, ämma, bezneñ küzätülärgä karaganda, alar monı berençe kilüdä uk faydalana almıylar. Alarnıñ buluın gadättä tuklandıru mäydançıgı tiräsendäge ciläklär häm börelärne aşagannan soñ küräseñ. Körtleklärgä azıknı cirgä yaki yassı faneraga sibärgä kiräk, alar agaçlarga elengän cimleklärdän aşıy almıylar.
Cimleklär yanına oçraklı räveştä kilüçelär – ak koyrıklı diñgez börketläre. Bu da ertkıç koşlarga tuklanuda yardäm bulıp tora. Kügelcem tukran – tıyulık territoriyasendä daimi yaşi, ul da şundıylar arasına kerä. Yort yanında, cimlek tiräsendä böterelep ala da, utırıp, yortnıñ agaç stenasın çukıp kitä. Gacäep formadagı konstruktsiyaneñ cimlek ikänlegen, anda bik küp kaloriyale rizık buluın häm tiz arada anı annan alu ämälen tabarga kiräklegen “añlarlık” instinkt barlık koşlarda da bulmıy. Gomumän alganda, mondıy sälätkä pesnäklär häm urman çıpçıkları, bälki, tagın tukrannar gına iya. Kalgan koşlarga yaña häm gadätlänmägän azık-tölek resursın üzläşterü öçen baytak vakıt kiräk. Şulay da cimleklärgä salıngan azıknı aşıy torgan koşlar barısı da diyarlek küpmeder vakıttan soñ annan faydalanırga öyränälär.
Bu protsessta öç stadiyane aerıp çıgarırga bula. Başta “yaña kilgännär”ne daimi kilüçelärneñ tuplanuı tarta, alarnıñ kübese cimlekneñ üzenä nıklap kızıksınu kürsätmi, küzätkän kebek, kıyusız gına eraktarak utıralar. İkençe stadiyadä koşlar tuklanu urının azık çıganagı bularak faydalanalar, läkin cimlekneñ eçenä älegä kermilär. Alar barı cirdän pesnäklär (töp kilüçelär) töşerep kaldırgan orlıklarnı häm alarnıñ kaldıkların çüplilär, koşlar cimne çukıgan cirdän azık ezlilär. Küpmeder vakıttan soñ iyalängän koşlar cimlekneñ üz eçennän dä orlıklarnı ala başlıylar, xätta cimlekneñ konstruktsiyase alar öçen uñaysız bulsa da, älbättä, konstruktsiyaneñ uñaylılıgı bu protsessnı tizlätä.
Alga taba cimleklärdän faydalana belü üzlären totu traditsiyase buença tapşırıla, küräseñ. Könnärdän ber könne cimlekkä iyalängän tör, kagıydä bularak (ägär berär närsä, ekstraordinar kilep çıkmasa), kilüçelär safınnan çıkmıy. Şulay itep, kilüçelärneñ sanı häm töre vakıt uzu belän arta – tuklanu mäydançıgı “üsä”. Cimlek nindi östenleklär birä?
Berençedän, koşlarnı cimlekkä cälep itü älege cirlekneñ koşlar sostavın tagın da tulırak bäyalärgä östämä mömkinleklär birä. İkençedän, vakıt-vakıt tulılana torgan cimlek tä anıñ äylänä-tiräsendä koşlarnıñ tören arttırırga sälätle. Aeruça bezneñ tıyulıkta cimlekkä kilüçe koşlarnıñ törlelegen küzätü kızıklı. Ber süz belän äytkändä, bez äylänä-tiräne saklauda üzebezneñ köçtän kilgän kadär öleş kertäbez.
Biektau xäbärläre Fänil Gıymadiev, .Çulpan. däülät tabigat tıyulıgı naçalnigı. 2010-02-16 09:54:59
Kire kayt
|